Towarzystwo Naukowe w Toruniu

Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach

Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach. Podziały polityczne i kościelne w XIII-XVI wieku

The Teutonic Order in Prussia and Livonia. The political and ecclesiastical Structures 13th-16th c.

Projekt obejmuję tłumaczenie i wydanie w jednym anglojęzycznym tomie dwóch publikacji poświęconych podziałom administracyjnym i kościelnym państwa zakonu krzyżackiego. Praca składać się będzie z trzech części omawiających kolejno państwo zakonne w Prusach i Inflantach oraz wykazów urzędników zakonnych oraz biskupów. Prezentowane prace są w pełni autorskim opracowaniem problemu, a zawarte w nich ustalenia stanowią syntetyczne ujęcie wieloletnich szczegółowych badań prowadzonych przez Autorów poszczególnych rozdziałów. Przystępny sposób prezentacji niekiedy bardzo skomplikowanych zagadnień umożliwia wykorzystanie pracy w badaniach naukowych jak działaniach popularyzatorskich.
Część pierwszą przygotowywanej książki otwiera tekst autorstwa Zenona Huberta Nowaka i Romana Czai omawiający rozwój terytorialny i kształtowanie się granic państwa zakonnego w Prusach. W kolejnym rozdziale Janusz Tandecki przedstawił powstanie i rozwój struktur administracyjnych. Autor rozpoczynając od ogólnych informacji o ustroju państwa zakonnego przechodzi do omówienia podstawowych jednostek administracyjnych (komturstw, wójtostw i prokuratorii) oraz ich przekształceń następujących wraz z rozwojem terytorialnym i zmianami w sytuacji politycznej we wszystkich częściach państwa zakonnego w Prusach.
Kolejny rozdział autorstwa Mariana Arszyńskiego w pewnych aspektach stanowi uzupełnienie wcześniejszych rozważań. Autor podjął problem zamków i budownictwa warownego stanowiących niezwykle ważny element systemu administracyjnego w państwie zakonnym. Omówione tu zostały relacje pomiędzy przedkrzyżackimi umocnieniami i budownictwem zakonnym, uwarunkowania powstania i rozwój sieci zamków oraz kształtowanie się charakterystycznego dla architektury Zakonu modelu zamku konwentualnego.
Miasta, obok budowli warownych, stanowiły administracyjno-polityczno-gospodarcze centra państwa zakonnego. W kolejnym rozdziale Roman Czaja przedstawił uwarunkowania, powstanie i rozwój sieci miejskiej w Prusach, ziemi Chełmińskiej i na Pomorzu Gdańskim. Autor podjął także kwestię relacji gmin miejskich z władzą terytorialną, kształtowania się władz komunalnych oraz posiadłości ziemskich i ich znaczenia w gospodarce miejskiej. Dwa kolejne rozdziały poświęcone są strukturze i administracji kościelnej. Andrzej Radzimiński przedstawił podział kraju na diecezje i dekanaty, Marian Biskup natomiast omówił powstanie i rozwój sieci parafialnej.
Druga część pracy poświęcona władztwu zakonnemu w Inflantach ma strukturę analogiczną do części pierwszej. Rozpoczyna się artykułem autorstwa Mariana Biskupa w którym autor przedstawia skomplikowaną sieć i granie duchownych i świeckich władztw terytorialnych na terenie średniowiecznych Inflant. W kolejnym rozdziale Janusz Tandecki przedstawił struktury i podziały administracyjne w zakonie krzyżackim w Inflantach i Estonii. Autor omawiając poszczególne urzędy zwraca także uwagę na osoby je sprawujące uwzględniając różnice i analogie z państwem zakonnym w Prusach.
Mnogość władztw terytorialnych powodowała także znaczne zróżnicowanie budownictwa zamkowego na obszarze Inflant. Problem ten porusza rozdział autorstwa Mariana Arszyńskiego. Autor omawia funkcje i cechy charakterystyczne inflanckich budowli warownych.
Kolejny rozdział poświęcony jest miastom. Roman Czaja omówił proces urbanizacji Inflant i Estonii w XIII – XVI wieku, ustrój prawny gmin miejskich, organizację przestrzeni, mieszkańców i rolę polityczną miast na tym terenie. Autor podkreśla specyfikę rozwoju miast w tym najbardziej na północ wysuniętym obszarze zachodniej cywilizacji – niski poziom urbanizacji, dominacja ludności niemieckiej w miastach przy jednoczesnym braku osadnictwa wiejskiego czy charakterystyczny dla Inflant typ „miast na tarczy”.
Struktury kościelne, analogicznie do części pierwszej, opracował Andrzej Radzimiński. Autor nie tylko przedstawia organizację diecezji, wiele miejsca poświęca także funkcjonowaniu dominiów biskupich, pochodzeniu i wykształceniu duchowieństwa i synodom prowincjonalnym.
Na trzecią część pracy składają się opracowane przez Bernharta Jähniga, Klausa Militzera i Andrzeja Radzimińskiego wykazy urzędników centralnych i prowincjonalnych zakonu krzyżackiego i zakonu kawalerów mieczowych oraz biskupów i urzędników biskupich w Prusach i Inflantach.
Praca ilustrowana jest bogatym materiałem ikonograficznym, w tym zarówno reprodukcjami jak i fotografiami współczesnych obiektów, co z całą pewnością wzbogaca treść i ułatwia percepcję prezentowanego materiału. Niezwykle istotnym elementem prezentowanej pracy jest także, w znacznej mierze autorski, materiał kartograficzny w postaci map i planów. Należy podkreślić, że współczesna historiografia anglojęzyczna nie dysponuje opracowaniem syntetycznym, które przedstawiłoby aktualny stan badań nad historią władztwa terytorialnego zakonu krzyżackiego na Bałtykiem.

Towarzystwo Naukowe w Toruniu

założone 1875 r.


© Copyright: TNT - Toruń 2014. Projekt i wykonanie strony: Rafał Mikulski

Partnerzy: