Towarzystwo Naukowe w Toruniu

Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach

Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka i kultura

W 2008 roku w Wydawnictwie Naukowym PWN została opublikowana pod redakcją Mariana Biskupa i Romana Czai pierwsza część syntezy dziejów państwa zakonu krzyżackiego w Prusach, w której po wielu latach badań siedmioosobowego grona uczonych, z racji ogromnej ilości materiału źródłowego i ograniczonych ram edytorskich udało się zrealizować jedynie zagadnienia ustrojowe, funkcjonowania tamtejszych organów władzy (centralnej i terytorialnej) oraz rozwoju struktur społecznych w okresie między XIII a początkiem XVI wieku (Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, red. M. Biskup, R. Czaja, Warszawa 2008).

Niniejszy projekt ma na celu ukończenie tamtych badań o nieuwzględnioną w poprzednim tomie bardzo szeroko rozumianą problematykę gospodarczą (rolnictwo, handel, uprawa, hodowla, pieniądz, finanse, dochody itd.) i kulturalną (piśmiennictwo, poezja, literatura, wykształcenie, szkolnictwo, architektura, budownictwo itd.).Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach było przez dłuższy czas przykładem dobrze zorganizowanego i zarządzanego średniowiecznego władztwa terytorialnego. Trudno wątpić w to, że jego sukcesy polityczne nie szły w parze ze sprawnym funkcjonowaniem jego gospodarki, a te z kolei czynniki nie oddziaływały na jego rozwój kulturalny. Na te właśnie zasadnicze pytania będzie miał udzielić odpowiedzi niniejszy projekt. Będące jego efektem opracowanie będzie miało charakter syntetyczno-analityczny, tzn. przy zebraniu i uwzględnieniu dotychczasowych badań, poszczególne jego rozdziały będą pisane przez najlepszych specjalistów w Polsce prezentujących własne ustalenia autorskie.

Nowatorstwo projektu zrealizowanego w 2008 roku w postaci syntezy "Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo" polegało na wyjściu z dotychczasowego schematu przedstawiania historii politycznej w porządkowanym chronologicznie ujęciu faktowo-zdarzeniowym. Dużą uwagę poszczególni badacze - jego uczestnicy poświęcili bowiem (w miarę istniejących możliwości źródłowych) społeczeństwu w tak charakterystycznym dla średniowiecza ujęciu stanowym (rządzący, duchowieństwo, rycerstwo, mieszczaństwo, chłopi). Przedstawianie dziejów z takiej perspektywy daje większą możliwość zrozumienia przyczyn, przebiegu i skutków zachodzących wydarzeń a nawet szerszych procesów.

Również w planowanym tutaj projekcie autorom przyświeca za podstawowy cel rozpatrywanie dziejów gospodarczych i kulturalnych z perspektywy człowieka (jednostki) i społeczeństwa. Takie ujęcie daje szansę uchwycenia pewnych mechanizmów wydarzeń, czy to w formie współpracy w ramach wspólnych celów i rozwoju, czy przeciwnie - sporów i konfliktów prowadzących nierzadko do pewnych działań destrukcyjnych. Realizacja planowanych zamierzeń w postaci publikacji książkowej pozwoli na pełne ujęcie dotychczasowej wiedzy na temat państwa zakonu krzyżackiego w Prusach w średniowieczu, a zarazem oba tomy będę punktem wyjścia do dalszych badań w zakresie tej problematyki.

Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach w średniowieczu było fenomenem na skalę europejską. Intensywne badania nad jego powstaniem, funkcjonowaniem czy upadkiem frapowały od XIX wieku wielu uczonych. Jednak aż do współczesności rozpatrywano ten problem przede wszystkim z politycznego, ustrojowego lub militarnego punktu widzenia, pozostawiając szeroko rozumiane zagadnienia gospodarki i kultury na uboczu. Być może wynikało to z na tyle pokaźnego materiału źródłowego, który przetrwał do naszych czasów, że aż do końca XX wieku uczeni nie posiadali wystarczającego przygotowania merytorycznego, by się nim fachowo zająć. Co więcej, nawet tak specjalistyczne zagadnienia, jak choćby średniowieczna architektura obronna w państwie krzyżackim, które oczywiście przyciągały uwagę badaczy już od pierwszej połowy XIX wieku, były analizowane zupełnie jednostronnie, z wykorzystaniem tylko części źródeł, co przyczyniło się do utrwalenia na okres wielu lat szeregu mitów lub nieuzasadnionych niczym dywagacji na ten temat wymagających pilnej weryfikacji. Dopiero od niedawna dostrzega się w historiografii nowatorskie metodycznie i źródłowo prace na temat gospodarki (J. Sarnowsky, R. Czaja, W. Długokęcki), szeroko rozumianego piśmiennictwa (J. Wenta, A. Löffler, A. Mentzel-Reuters), muzyki (P. Gancarczyk), architektury miejskiej (E. Pilecka), architektury militarnej (S. Jóźwiak, J. Trupinda), mentalności (J. Możdżeń) czy też kultury mieszczańskiej (P. Oliński). Prace te są bardzo obiecujące i ich wyniki znacznie poszerzają wiedzę nad różnymi aspektami funkcjonowania państwa krzyżackiego w Prusach. Ale ilość zachowanych źródeł sprawia, że nadal liczne zagadnienia z zakresu gospodarki i kultury można jeszcze znacznie pogłębić.

Celem niniejszego projektu jest więc uwzględnienie i zaprezentowanie najnowszego dorobku, możliwie znaczące jego powiększenie o dotąd niewykorzystywane źródła, a w efekcie przedstawienie 300 lat dziejów państwa zakonnego w aspektach gospodarczym i kulturalnym. W dotychczasowej historiografii światowej brak takiego opracowania. Istotną jego nowością będzie również szersze niż dotychczas uwzględnienie społeczeństwa jako aktywnego uczestnika procesów ekonomicznych i twórcy oraz odbiorcy możliwie szeroko rozumianych zjawisk kulturalnych i kulturowych.

Badania nad dziejami państwa zakonu krzyżackiego w Prusach w średniowieczu są wdzięcznym tematem do analizy, przede wszystkim z racji tego, że do naszych czasów zachowało się na tyle dużo źródeł, iż szereg poszczególnych zagadnień z zakresu tej problematyki dopiero czeka na swoich odkrywców. Oczywiście w dotychczasowej historiografii były już prowadzone badania na temat szeroko rozumianej gospodarki (np. handel, mennictwo i obieg pieniężny, rynek kapitałowy, dochody itd.) i kultury (architektura, sztuka mieszczańska, użytkowa, muzyka, szkolnictwo, wykształcenie, piśmiennictwo itd.). Jednak nadal niejako na uboczu pozostają liczne zagadnienia, które były pomijane lub zrealizowane dotąd pobieżnie lub marginalnie. A nawet te tematy, którymi badacze zajmowali się intensywnie przez 200 ostatnich lat nierzadko wymagają gruntownej weryfikacji. Tytułem przykładu można tu podać architekturę militarną zakonu krzyżackiego. Dotąd na ten temat powstało już wiele opracowań, głównie badaczy niemieckich i polskich. Cóż z tego, skoro zdecydowana większość z nich została zrealizowana przy daleko niepełnej znajomości źródeł pisanych z epoki, stąd liczne powielane od dziesięcioleci tezy były formułowane niemal wyłącznie w oparciu o dane archeologiczno-architektoniczne. Wystarczy sięgnąć do źródeł pisanych, by przekonać się, że były one błędne.

Dlatego też planowany tu projekt dzięki uwzględnieniu dotychczasowych osiągnięć historiografii i gruntownej analizie i weryfikacji wszystkich, dotąd też nieznanych bądź niewykorzystywanych źródeł z pewnością doprowadzi do szeregu nowych odkryć w wielu dziedzinach, ale też - co jest szczególnie nowatorskich ujęciem - doprowadzi w rezultacie do zgromadzenia możliwie pełnej, kompleksowej wiedzy na temat szeroko rozumianej gospodarki i kultury w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach w średniowieczu.

Realizacją niniejszego projektu zajmie się ośmioosobowy zespół badawczy. Każdy z jego członków będzie wykonywał określone zadania w dużym stopniu samodzielnie, natomiast wyniki będą referowane i weryfikowane przez uczestników w trakcie cyklicznych zebrań pod kierunkiem koordynującego projekt kierownika. Poszczególne zadania zostaną przydzielone członkom zespołu zgodnie z ich zainteresowaniami badawczymi, doświadczeniem i umiejętnościami, co gwarantuje sprawną i właściwą realizację całości projektu. Zebrane źródła i nowa literatura przedmiotu będą gromadzone w komputerowej bazie danych i na bieżąco udostępniane członkom zespołu. Wyniki prowadzonych dotąd badań wstępnych nad rozwojem gospodarczym wielkich i małych miast w Prusach w średniowieczu oraz nad kulturą i sztuką mieszczańską i budownictwem warownym zakonu krzyżackiego są obiecujące, a co najważniejsze - potwierdzają słuszność przyjętych założeń projektowanego zamierzenia.

Planowana monografia będzie chronologicznie podzielona na dwie duże części (z wyraźną cezurą czasową dla roku 1409). Ma to swoje uzasadnienie dla dziejów państwa krzyżackiego w Prusach, gdyż w pierwszym okresie, zarówno w zakresie gospodarki, jak i kultury, był dostrzegalny wyraźny rozkwit, podczas gdy dynamika drugiego okresu była już bardziej skomplikowana. Zjawiska kryzysowe przeplatały się w nim z latami w miarę dobrej koniunktury. Przy takim założeniu chronologicznym, w dwóch dużych częściach będą rozpatrywane analogiczne zagadnienia, jednak z wyraźnym rozróżnieniem między sferami życia (np. handel, pieniądz, kredyt, rzemiosło, rolnictwo, hodowla, budownictwo, szkolnictwo, piśmiennictwo itd.) a uchwytnymi w źródłach uczestnikami ówczesnej rzeczywistości (władca kraju, duchowieństwo, mieszczaństwo, rycerstwo, chłopi).

Towarzystwo Naukowe w Toruniu

założone 1875 r.


© Copyright: TNT - Toruń 2014. Projekt i wykonanie strony: Rafał Mikulski

Partnerzy: